जनकपुरधाम । मधेसको राजनीतिक तथा सामाजिक आन्दोलनको इतिहासमा रामवृक्ष यादवको नाम संघर्ष, त्याग र बलिदानसँग जोडिएर आउने गर्छ। धनुषाको बरमझियामा वि.सं. २००३ सालमा जन्मिएका यादव शिक्षकबाट राजनीतिमा प्रवेश गर्दै नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका सक्रिय नेता बने। उनको राजनीतिक यात्रासँगै परिवारका धेरै सदस्यले समेत लामो संघर्ष र पीडा व्यहोरे।
यो लेख रामवृक्ष यादवकी छोरी तथा नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीकी केन्द्रीय सदस्य बोधमाया कुमारी यादवले उपलब्ध गराएको पारिवारिक विवरण, स्मृति र राजनीतिक यात्रासम्बन्धी सामग्रीमा आधारित छ। लेखमा उल्लेखित घटनाका राजनीतिक आरोप तथा कतिपय विवरण सम्बन्धित परिवारको दाबी तथा स्मृतिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
शिक्षकबाट क्रान्तिकारी राजनीतिसम्म
रामवृक्ष यादवका पिता रामलखन यादव र आमा सम्पैत देवी सामान्य किसान थिए। वि.सं. २०२२ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेका यादवले ठाकुरराम बहुमुखी क्याम्पस, वीरगञ्जबाट प्रविणता प्रमाणपत्र तह पूरा गरेपछि आफ्नै गाउँको प्राथमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापकका रूपमा काम गरे।
सोही वर्ष सिरहाको बंगठिया गाउँकी सुब्बा यादवकी जेठी छोरी रामकुमारी यादवसँग उनको विवाह भयो। उनीहरूका चार छोरी—बोधमाया, कल्याणी, सुधा र सुनिता तथा एक छोरा शेखर यादव जन्मिए।
शिक्षण पेशामा रहँदै गर्दा यादवको राजनीतिक सक्रियता बढ्दै गयो। वि.सं. २०२९ सालमा नेकपा (चौम) को सम्पर्कमा पुगेपछि उनी कम्युनिष्ट आन्दोलनमा सक्रिय भए। वि.सं. २०३० सालदेखि मजदुर आन्दोलनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै सिरहा, धनुषा, सर्लाही, महोत्तरीलगायतका जिल्लामा राजनीतिक गतिविधिमा संलग्न रहेको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ।
राजनीतिक गतिविधिका कारण तत्कालीन राज्यबाट पक्राउ र जेल सजाय भोग्नुपरेको तथा पछि कम्युनिष्ट राजनीतिमा संलग्न भएको कारण शिक्षण पेशाबाट समेत निष्कासन गरिएको परिवारको विवरण छ।
वि.सं. २०३५ सालमा बरमझियामा भएको सामन्त र मजदुरबीचको आन्दोलनका क्रममा उनी पक्राउ परे पनि स्थानीय जनताले प्रहरी नियन्त्रणबाट मुक्त गराएको बताइन्छ। त्यसपछि विभिन्न मुद्दामा उनलाई पक्राउ गरिएको र लामो समय जेल जीवन बिताउनुपरेको परिवारको दाबी छ।
वि.सं. २०३५ देखि २०३७ सालसम्म जेल जीवन बिताएका यादव त्यसपछि पनि भूमिगत राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय रहे। विभिन्न मुद्दामा फसाइएको, शारीरिक यातना दिइएको तथा जनकपुर अञ्चल अस्पतालमा उपचाररत अवस्थाबाट पार्टी र जनताको सहयोगमा भाग्न सफल भएको विवरणसमेत परिवारले सार्वजनिक गरेको छ।
वि.सं. २०४१ सालमा नेकपा (मशाल) को पाँचौँ महाधिवेशनपछि उनी केन्द्रीय सदस्यको जिम्मेवारीमा पुगे। त्यसपछि पनि उनीमाथि मुद्दा लाग्यो र वि.सं. २०४५ देखि २०४८ सालसम्म जेल जीवन बिताउनुपरेको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ।
भदौ २ को त्यो घटना
वि.सं. २०५१ साल भदौ १ गते संयुक्त जनमोर्चा नेपालले आह्वान गरेको नेपाल बन्द सफल बनाउन जनकपुरमा सक्रिय भएपछि फर्किने क्रममा भदौ २ गते रामवृक्ष यादवको हत्या भएको परिवारको विवरणमा उल्लेख छ।
उनको हत्या तत्कालीन राज्य पक्षबाट भएको परिवारको दाबी छ। घटनाको राजनीतिक पृष्ठभूमि र हत्यामा संलग्नतासम्बन्धी विभिन्न दाबीहरू इतिहासमा उल्लेख हुँदै आएका छन्। त्यसैले यस विषयलाई पुष्टि भएका तथ्य, उपलब्ध दस्तावेज र सम्बन्धित पक्षका भनाइका आधारमा थप अध्ययन गर्नुपर्ने देखिन्छ।
रामवृक्ष यादवको निधनपछि पनि उनको परिवारको राजनीतिक संघर्ष भने रोकिएन।
यसरी मारिए शेखर यादव
रामवृक्ष यादव र रामकुमारी यादवका एक मात्र छोरा शेखर यादव वि.सं. २०३५ सालमा बरमझियामा जन्मिएका थिए। विद्यार्थी जीवनदेखि नै राजनीतिक गतिविधिमा सक्रिय रहेका शेखर आफ्ना बुबाआमाको राजनीतिक विचारप्रति प्रतिबद्ध रहेको परिवारको भनाइ छ।
तत्कालीन धनुषा जिल्ला पार्टीभित्र देखिएको पलायनवादविरुद्ध उनले संघर्ष गरेको तथा पार्टी र आन्दोलनबाट अलग हुनेहरूविरुद्ध अभियान चलाएको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ।
वि.सं. २०५८ साल पुस १४ गते भारतको दरभंगाबाट उपचार गराएर जिल्ला फर्किने क्रममा जयनगरमा पक्राउ परेको परिवारले जनाएको छ। परिवारका अनुसार भारतीय र नेपाली प्रहरीको नियन्त्रण हुँदै उनलाई नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्रबाट नेपाली पक्षलाई बुझाइएको थियो।
त्यसपछि धनुषाको गजुरी क्षेत्रमा लगिएको र राति उनको हत्या भएको परिवारको दाबी छ। शेखर यादवको मृत्यु तत्कालीन द्वन्द्वकालको हिंसात्मक घटनाक्रमसँग जोडिएको विषय भएकाले यसबारे थप आधिकारिक अभिलेख र अनुसन्धानबाट तथ्य स्थापित गर्न आवश्यक देखिन्छ।
संघर्षकी प्रतीक रामकुमारी यादव
वि.सं. २००७ सालमा सिरहाको बंगठिया गाउँमा जन्मिएकी रामकुमारी यादवले जीवनभर पति रामवृक्ष यादवको राजनीतिक यात्रामा साथ दिइन्। पति जेलमा रहँदा चार छोरी, एक छोरा र सासूसहित परिवारको जिम्मेवारी सम्हाल्दै स्थानीय राजनीतिक गतिविधिमा समेत सक्रिय रहेको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ।
घरमा अभाव र आर्थिक कठिनाइ भए पनि उनले परिवारलाई सम्हाल्दै राजनीतिक संघर्षलाई निरन्तरता दिइन्। रामवृक्ष यादव पक्राउ पर्दा परिवारको जिम्मेवारी सम्हाल्नुका साथै उनलाई जेलबाट समेत हौसला र प्रेरणा दिने गरेको परिवारको भनाइ छ।
वि.सं. २०५१ साल भदौ २ गते पति रामवृक्षको हत्या भएपछि पनि उनले राजनीतिक सक्रियता छाडिनन्। केही वर्षपछि उनका एक मात्र छोरा शेखर यादवको समेत हत्या भयो। त्यसपछि परिवारका अन्य सदस्यहरूले समेत द्वन्द्वकालमा ज्यान गुमाएको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ।
रामकुमारी यादवले अखिल नेपाल महिला संघ (क्रान्तिकारी), संयुक्त जनमोर्चा नेपाल, मधेसी राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चालगायतका राजनीतिक संगठनमा विभिन्न जिम्मेवारी सम्हालेको बताइन्छ। उनी अन्तरिम संविधानसभा सदस्यसमेत रहिन् भने वि.सं. २०६४ को पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा धनुषा क्षेत्र नं. ६ बाट प्रत्यक्ष निर्वाचित भएकी थिइन्।
वि.सं. २०६७ साल साउन २८ गते ग्यास सिलिन्डरबाट ग्यास लिक भई भएको आगलागीमा परी उनी गम्भीर घाइते भएकी थिइन्। उपचारका लागि भारत लगिए पनि साउन २९ गते उनको निधन भएको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ। तत्कालीन एकीकृत नेकपा (माओवादी) ले उनलाई मरणोपरान्त ‘मधेसकी माता’ सम्मान प्रदान गरेको थियो।
एउटा परिवारको पुस्तौँसम्मको राजनीतिक विरासत
रामवृक्ष यादवको राजनीतिक यात्रासँगै उनको परिवारले पनि निरन्तर संघर्ष र क्षति व्यहोरेको देखिन्छ। पति, छोरा, ज्वाइँ तथा परिवारका अन्य सदस्य गुमाए पनि रामकुमारी यादवले राजनीतिक सक्रियता जारी राखिन्।
रामवृक्ष र रामकुमारीका छोरीहरू बोधमाया, कल्याणी, सुधा र सुनिता तथा उनीहरूका जीवनसाथीहरू पनि कम्युनिष्ट राजनीतिक आन्दोलनमा सक्रिय रहेको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ।
यस परिवारको कथा केवल एउटा राजनीतिक परिवारको कथा मात्र होइन, नेपालको लामो राजनीतिक संक्रमण र द्वन्द्वकालमा व्यक्तिगत जीवनले व्यहोरेको पीडा र त्यागको एउटा प्रतिनिधि दस्तावेज पनि हो। परिवारका सदस्यहरूले आफ्ना अभिभावकको राजनीतिक आदर्श र विचारलाई निरन्तरता दिँदै आएको बताउँछन्।
रामवृक्ष यादवको जीवन संघर्षको कथा बन्यो। रामकुमारी यादवको जीवन त्याग, धैर्य र राजनीतिक प्रतिबद्धताको प्रतीक बन्यो। शेखर यादवको जीवन पनि राजनीतिक संघर्षकै क्रममा टुंगियो।
यसरी एउटा परिवारका धेरै सदस्यले राजनीतिक आन्दोलनका क्रममा ज्यान गुमाए, जेल जीवन बिताए र अनेकौँ कठिनाइको सामना गरे। उनीहरूको पारिवारिक इतिहास मधेसको राजनीतिक आन्दोलन र नेपालको द्वन्द्वकालीन इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्यायका रूपमा स्मरण गरिँदै आएको छ।
सम्पादकीय टिप्पणी: यस सामग्रीमा प्रस्तुत राजनीतिक आरोप, हत्या तथा द्वन्द्वकालीन घटनासम्बन्धी विवरणमध्ये सम्बन्धित परिवार तथा लेखिकाबाट प्राप्त दाबीलाई स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ। थप आधिकारिक अभिलेख, अनुसन्धान तथा सम्बन्धित पक्षका प्रमाणित भनाइ प्राप्त भएमा सामग्रीलाई सोहीअनुसार अद्यावधिक गर्न सकिनेछ।
— बोधमाया कुमारी यादवद्वारा उपलब्ध गराइएको विवरणमा आधारित